Data ostatniej modyfikacji: 05 lutego 2010 roku

Słowniczek terminów

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

Alkilujące środki

Często używane w leczeniu nowotworów Cytostatyczne środki. Melfalan i cyklofosfamid są szczególnie dobrze znane w leczeniu szpiczaka. "Alkilujące" odnosi się do sposobu, w jaki środki chemioterapeutyczne oddziałują z DNA w złośliwych komórkach, blokując ich podział i rozmnażanie.

Allogeniczny

Allos, z greckiego = inny, odmienny. W tym kontekście, przeszczepienie szpiku kostnego od innej osoby. Warunkiem wstępnym do niego jest to, aby charakterystyka komórek dawcy i biorcy w znaczącej mierze się pokrywała.

Anamneza

Historia choroby; natura, początki i przebieg (obecnych) komplikacji omawianych z chorym podczas konsultacji medycznych.

Anemia

Deficyt krwi, redukcja liczby czerwonych krwinek, hemoglobiny, lub ogólnie objętości krwi.

Antybiotyki

Lekarstwa niszczące bakterie. Antybiotyki są używane do leczenia chorób i infekcji spowodowanych bakteriami.

Anty-emetyk

Lek zapobiegający lub zmniejszający nudności i wymioty . Używany przede wszystkim w leczeniu efektów ubocznych chemioterapii i radioterapii.

Antygeny

Szczególna struktura na powierzchni komórki bakterii, wirusa lub grzyba. Gdy ciało zostaje zaatakowane przez takie patogeny, plazmocyty powstałe z Limfocytów B tworzą antyciała.

Aplazja

U chorych na choroby nowotworowe: słaba morfologia krwi, przypisywana działaniom chemio- i radioterapii.

Asymptomatyczna

Choroba bez objawów czy dolegliwości.

Autologiczny

Autos, z greckiego = wytworzony przez samo ciało, nie sprowadzony z zewnątrz. Tutaj: przeszczepienie zwrotne komórek własnych szpiku kostnego.

Biopsja

Tkanka zostaje usunięta za pomocą przyrządu (na przykład specjalnej kaniuli, szczypców, lub skalpela) i zbadana następnie pod mikroskopem. Opisywana bądź według techniki usuwania (na przykład biopsja igłowa), bądź też według miejsca, z którego została pobrana tkanka (np. biopsja błony śluzowej).

Bisfosfoniany

Leki zmniejszające działalność osteoklastów i w ten sposób leczące zagrażający życiu stan Hipercalcemii, a także dodatkowo uśmierzające ból i zmniejszający ryzyko destrukcji kości.

Blasty

Niedojrzałe prekursory białych krwinek.

Chemioterapia

Leczenie substancjami chemicznymi, które hamują wzrost komórek nowotworowych w organizmie. Termin najczęściej używany do określenia chemioterapii cytostatycznej, to jest do zwalczania komórek nowotworowych poprzez użycie leków, które utrudniają podział komórek ( Cytostatyczne środki).

Chromosomes

Visible carriers of the hereditary information; constituent parts of the nucleus that can be dyed intensively.

Chronic

Slowly progressing, slowly developing.

Cytokiny

Substancje posłańcy , za pomocą których, na przykład, komórki obronne organizmu komunikują się ze sobą.

Cytostatyczne środki

Leki, które przede wszystkim hamują rozwój komórek nowotworowych, ale także powodują uszkodzenie prawidłowych komórek organizmu. Pod tym względem podział komórek jest często utrudniony ( Chemioterapia).

Czynniki wzrostu

Leki, które mogą przyspieszyć wzrost granulocytów, na przykład po chemioterapii.

Diagnostyka

Określenie zbiorcze dla wszystkich badań prowadzących do rozpoznania choroby.

Dioksyny

Toksyczne związki chemiczne (lepiej znane jako tak zwana trucizna Seveso) które są produktem ubocznym pewnych procesów technicznych; są one całkowicie nierozpuszczalne w wodzie,  ulatniają się bardzo wolno i w ogromnym stopniu przenikają do środowiska wiążąc się z pyłem i drobinkami kurzu; mogą powodować choroby nowotworowe.

Dożylny

Wstrzykiwanie leku lub substancji płynnej bezpośrednio do żył.

Elektroforeza

Frakcjonowanie białek w polu elektrycznym. Umożliwia zarówno obliczenie ilości, jak i na potwierdzenie monoklonalnej immunoglobuliny. Elektroforeza jest używana zarówno w diagnostyce, jak i monitorowaniu leczenia.

Enzymy

Białka w organizmie człowieka, które mają bardzo zróżnicowane zadania. Mieszanki enzymów są produkowane na przykład przez żołądkowo-jelitową błonę śluzową, wątrobę, pęcherzyk żółciowy i trzustkę, i służą do rozdrabniania lub trawienia pokarmów.

Erytrocyty

Czerwone krwinki, odpowiedzialne za transport tlenu krwioobiegiem.

Fizyczny

Dotyczący ciała.

Frakcjonowanie

Tutaj: dzielenie serii naświetlań na osobne sesje.

Granulocyty

Podgrupa białych krwinek, bardzo ważnych przy zwalczaniu infekcji.

Grasica

Gruczoł umiejscowiony za mostkiem; należy do układu limfatycznego jest częścią układu odpornościowego organizmu.

Hemoglobina

Barwnik krwi nadający erytrocytom czerwony kolor czerwone krwinki, odpowiedzialny między innymi za transport i wiązanie tlenu.

Hipercalcemia

Nadmiernie podwyższony poziom wapnia w surowicy krwi; tej komplikacji można zaradzić poprzez przeprowadzenie terapii bisfosfonianami.

HLA

Ludzkie antygeny leukocytarne (skrót od ang. "Human Leukocyte Antigens"). Określa to unikalną charakterystykę tkanki. Są one z góry ustalone w genotypie. Określenie typu HLA jest bardzo istotne przy przygotowaniu do transplantacji allogenicznej. Im większe podobieństwo wykazuje organ dawcy i biorcy, tym większa szansa na udany przeszczep komórek macierzystych.

Hormony

Substancje posłańcy znajdujące się w organizmie człowieka. Nawet przy bardzo małej koncentracji wpływają na metabolizm organizmu. Regulują procesy takie jak wzrost, zachowania seksualne czy trawienie pokarmów i docierają do miejsca działania przez krew lub limfę.

Immunoglobuliny

Synonim przeciwciał, to znaczy białka z charakterystyką przeciwciał. Poliklonalne immunoglobuliny, to jest mieszanka immunoglobulin od dawców, są podawane w celu wzmacniania słabego systemu obronnego. Paraproteina występujące u chorych na szpiczaka mnogiego/plazmacytomę jest monoklonalną immunoglobuliną.

Infekcja

Inwazja i rozmnażanie się patogenów w organizmie powodujących choroby.

Infiltracja plazmocytów

Naciek tkanek organizmu przez plazmocyty.

Infuzja

Wprowadzenie płynu (na przykład roztworu saliny) do organizmu, zwłaszcza poprzez krew ( Dożylny).

Interferony

Substancje posłańcy, za pomocą których komunikują się między sobą komórki obronne. Dzisiaj substancje te mogą być produkowane sztucznie i używane w leczeniu różnych form chorób nowotworowych.

Klon

Monoklonalny.

Komórki macierzyste

Komórki prekursory krwi, z których rozwijają się białe i czerwone krwinki, a także płytki krwi. Komórki macierzyste mogą być zawarte w szpiku kostnym i częściowo we krwi. Mogą zostać one stamtąd pozyskane do przeszczepu, wyleczone i zwrócone dawcy ( Autologiczny przeszczep komórek macierzystych), lub przeszczepione do identycznego biorcy z identycznym układem HLA (przeszczep Allogeniczny).

Komputerowa tomografia emisyjna i rezonans magnetyczny

Komputerowa tomografia emisyjna i rezonans magnetyczny to procesy generowania obrazów poprzez wykorzystanie elektromagnetycznych wibracji części składowych tkanki w sztucznie wytworzonym polu magnetycznym. Obrazuje ona wewnętrzne struktury ciała w wysokiej rozdzielczości, przez co zapewnia dokładne zdjęcia przekrojowe.  Komputerowa tomografia emisyjna jest często nieodpowiednia dla pacjentów z rozrusznikami serca, szczególnie zaniepokojonych chorych, czy dla ludzi, którzy mogą być poddawani tylko krótkotrwałym badaniom.

Łagodność/Złośliwość

Łagodność albo złośliwość wzrostu. Łagodne nowotwory nie zagrażają życiu ani zdrowiu. Złośliwe nowotwory są nieuleczalne i mają tendencję do naciskania prawidłowych tkanek i do nawracania po usunięciu.

Leukocyty

Białe krwinki krwi. Odgrywają główną rolę w walce organizmu z infekcjami. Komórki te dzielą się na trzy główne grupy: Granulocyty, Limfocyty, Monocyty. U zdrowych osób tylko mała część leukocytów obecnych w organizmie znajdowana jest we krwi; większość leukocytów jest zawarta w szpiku kostnym lub w różnorakich organach i tkankach. Zwiększona liczba leukocytów we krwi jest oznaką choroby.

Limfocyty

Podgrupa białych krwinek, pomagająca zwalczać choroby i substancje obce, dzieląca się na dwa podtypy Limfocyty B i Limfocyty T. Tylko mała ilość limfocytów znajduje się we krwi, a pozostałe znajdują się w organach limfatycznych (takich jak grasica czy śledziona), gdzie się namnażają.

Limfocyty B

Podgrupa limfocytów, która dojrzewa w szpiku kostnym, w węzłach chłonnych, śledzionie i w innych organach limfatycznych u ludzi. W razie kontaktu ze szczególnym antygenem, Limfocyty B przekształcają się w produkujące przeciwciała plazmocyty lub w tak zwane komórki pamięci.  Te ostatnie stają się znowu aktywne w wypadku odnowionego kontaktu z tym samym antygenem (z  pomocą Limfocytów T) i przekazują informacje zmagazynowane do plazmocytów, które produkują wtedy odpowiednie przeciwciała ( Nieswoisty system obronny).

Limfocyty T

Limfocyty T są różnicowane w grasicy, małym organie za mostkiem. Limfocyty przenoszą na swojej powierzchni komórkowej kompleksy paraprotein, które rozpoznają i wiążą antygeny. Kompleksy te reagują tylko na określone antygeny, tak jak klucz pasuje do określonego zamka. Powoduje to aktywacje Limfocytów T. Rozróżnia się cytoksyczne Limfocyty T, które mogą wiązać i rozpuszczać komórki rozpoznane jako obce, to jest komórki noszące antygeny, pomocnicze Limfocyty T. Przy pomocy produkcji różnorodnych czynników wzrostu, umożliwiają one podział między Limfocytami B, a komórkami produkującymi przeciwciała.

Makrofagi

Komórki fagocytarne; razem z Monocytami tworzą system obronny przeciw patogenom dostającym się z zewnątrz organizmu.

Mieloblasty

Komórki prekursory Granulocytów.

Monocyty

Podgrupa białych krwinek; monocyty i Granulocyty niszczą bakterie zjadając je. W przypadku deficytu tych komórek, Nieswoisty system obronny organizmu jest naruszony.

Monoklonalny

Należący do jednego i tego samego klonu komórek. Szpiczak mnogi/plazmacytoma rozwija się z jednego złośliwego klonu i wszystkie pochodzące z niego komórki są takie same. Komórka-matka i jej komórki-córki formują patologiczny klon.

Nawrót

Powrót choroby, w węższym znaczeniu jest to ponowne pojawienie się nowotworu po całkowitym wyleczeniu.

Neutropenia

Obniżenie ilości granulocytów obojętnochłonnych w surowicy krwi.

Nieswoisty system obronny

Fagocyty (makrofagi), Monocyty i obojętnochłonne Granulocyty pomagają nieswoistemu systemowi obronnemu zwalczać obce patogeny.

Nietrzymanie moczu

Tutaj: utrata kontroli nad układem moczowym, niezamierzone oddawanie moczu.

Nowotwór

Proliferacja niekontrolowana i patologiczna określonych komórek, która może wystąpić w każdym miejscu organizmu człowieka.

Objawy ogólne choroby

Często przy chorobach nowotworowych równocześnie występują trzy tzw. Objawy ogólne: podwyższona temperatura ciała, nocne poty i spadek masy ciała.

Obrona immunologiczna

Umiejętność zwalczania antygenów, to jest ciał obcych takich jak bakterie czy grzyby, przez system obronny organizm człowieka.

Obrona infekcyjna

Obrona organizmu przed zainfekowaniem bakteriami, wirusami lub grzybami. Obrona przed infekcjami składa się z nietkniętej skóry (kwasowa powłoka, naturalna flora bakteryjna) i błony śluzowej (wydzielina błony śluzowej zawiera substancje, które unieszkodliwiają patogeny), jak i z Swoistego i Nieswoistego układu obronnego.

Osocze krwi

Część składowa krwi (55% objętości całej krwi) składające się w ponad 90% z wody i białek.

Osteoklasty, Osteoblasty

Często określane jako fagocyty kości, ponieważ zmniejszają one gęstość tkanki kostnej. Odpowiednikami osteoklastów są osteoblasty; pomagają one tworzyć substancję kostną.

Osteoliza

Miejsce w kości, w którym redukowana jest masa kostna. Przy szpiczaku mnogim/plazmacytomie, redukcja ta następuje w wyniku nadmiernej aktywności osteoklastów.

Osteoporoza

Dolegliwość systemu szkieletowego związana z utratą gęstości i masy kości, oraz ze zwiększoną podatnością kości na złamania.

Paraproteiny

Zbiorczy termin określający monoklonalnie utworzone Immunoglobuliny i fragmenty immunoglobulin. Są one produkowane przez komórki szpiczakowe i są spotykane w wysokich stężeniach w surowicy krwi.

Pestycydy

Nawozy.

Plazmocyt

Szczególny rodzaj komórek limfatycznych. Prawidłowe plazmocyty produkują przeciwciała przeciw obcym patogenom. W przypadku szpiczaka mnogiego występuje niczym nie kontrolowane mnożenie się patologicznych plazmocytów, produkujących atypowe i nieefektywne przeciwciała.

Pochodne morfiny

Pochodne morfiny to substancje o podobnym do morfiny działaniu.

Poliklonalny

Przeciwieństwo Monoklonalnego; nie należący do tego samego klonu komórkowego.

Prognoza

Przewidywany dalszy rozwój choroby.

Profilaktyka

Prewencja.

Psychologiczny

Emocjonalny/umysłowy.

Punkcja

Usuwanie płynów ustrojowych z naczyń (krwionośnych), otworów ciała, narządów czy guzów poprzez użycie hypodermicznej igły.

Przeciwciała

Integralna część systemu obronnego organizmu człowieka. Przeciwciała wiążą obce antygeny i własne, na przykład substancje toksyczne oraz wirusy, i unieszkodliwiają je. W medycynie przeciwciała mogą być używane do celów diagnostycznych i leczniczych. Tak zwane monoklonalne przeciwciała mogą być produkowane w laboratorium i używane w celach terapeutycznych do leczenia chorób nowotworowych.

Przeszczepienie komórek macierzystych szpiku kostnego

Przeszczep komórek macierzystych pozyskanych ze szpiku kostnego, lub z krwi obwodowej. Istnieje podstawowa różnica między przeszczepem szpiku kostnego od samego chorego ( Autologiczny przeszczep szpiku kostnego), a tym od członka rodziny, bądź od osoby trzeciej ( Alogeniczny przeszczep szpiku kostnego).

Radioterapia (Leczenie naświetlaniem)

Leczenie promieniami jonizującymi, wycelowanymi precyzyjnie w określony obszar organizmu poprzez użycie odpowiedniego nadajnika (zwykle akceleratora linearnego). Pole radiacyjne jest zaplanowane i obliczone wcześniej w taki sposób, aby dozowanie w regionie docelowym było odpowiednio wysokie, a prawidłowa tkanka była chroniona najlepiej jak to możliwe. Rozróżnia się radioterapię wewnętrzną (cząsteczkami promieniotwórczymi) i naświetlanie pochodzące z zewnątrz.

Radiotherapy (radiation)

Radiation treatment.

Remisja

Ustąpienie przewlekłych objawów choroby; jednakże remisja nie koniecznie jest równoznaczna z wyleczeniem. Ponadto terminologia kliniczna podkreśla różnicę między pełną i częściową remisją.

Sepsa (Posocznica)

Infekcja spowodowana przez mikroorganizmy i dotykająca cały organizm człowieka.

Spiekanie

Deformowanie się kręgów w kręgosłupie.

Swoisty system obronny

W kategoriach patogenów, rozróżniane są nieswoista dziedziczna i swoista nabyta odporność. Oba systemy są ze sobą połączone. Nośnikami swoistego systemu obronnego są przede wszystkim Limfocyty.

Symptom

Objaw choroby.

Szpik kostny

Tkanka wypełniająca wnętrze kości; miejsce tworzenia się komórek krwi.

Szpitalny

W szpitalu.

Terapia

Leczenie choroby, działanie lecznicze.

Tomografia Komputerowa (TK)

Sterowana komputerowo rentgenowa procedura diagnostyczna służąca do tworzenia przekrojowych obrazów (tomogramów). Komputer ocenia obrazy przekrojowe na podstawie absorpcji delikatnego promieniowania rentgenowskiego wysłanego przez badaną warstwę.

Trombocyty

Płytki krwi; jedna z głównych składowych części krwi, produkująca skrzepy w celu zamykania ran i zabezpieczania przed poważnym krwawieniem.

Wzór białokrwinkowy

Procentowy skład białych krwinek.

Złośliwy/złośliwość

Zjadliwy/niebezpieczny dla zdrowia.